اندازه‌گیری عمق آج لاستیک؛ با آج‌سنج، کولیس یا سکه؟
عمق آج لاستیک یعنی فاصله‌ی سطح آج تا کف شیارهای آن. لاستیک نوِ خودروی سواری معمولاً حدود ۸ میلی‌متر آج دارد. وقتی این عدد به زیر ۳ میلی‌متر برسد، چسبندگی تایر در جاده‌ی خیس به‌طور محسوسی کم می‌شود و بهتر است تعویض را برنامه‌ریزی کنید. ۱.۶ میلی‌متر هم مرز ایمنی رایجی است که اگر عمق آج از آن پایین‌تر برود، لاستیک باید فوراً عوض شود.
دقیق‌ترین راه اندازه‌گیری، آج‌سنج است که عمق آج را در چند ثانیه با عدد و رنگ نشان می‌دهد. اگر آج‌سنج ندارید، کولیس هم عدد نسبتاً دقیقی به شما می‌دهد. سکه یا نشانگر سایش روی خود لاستیک فقط یک تخمین سریع از وضعیت آج است. در ادامه هر روش را قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهیم و می‌گوییم کجای لاستیک را باید اندازه بگیرید.
حداقل عمق آج لاستیک چقدر است؟
لاستیک نوِ خودروی سواری معمولاً حدود ۸ میلی‌متر آج دارد و با هر کیلومتر رانندگی کمی از این عمق کم می‌شود. اما این کاهش یک‌باره روی ایمنی اثر نمی‌گذارد. تا وقتی آج بالای ۵ میلی‌متر است، لاستیک تقریباً همان عملکرد روزهای اولش را دارد. از حدود ۳ میلی‌متر به بعد، تفاوت را بیشتر در جاده‌ی خیس حس می‌کنید: فاصله‌ی ترمزگیری بلندتر می‌شود و فرمان در پیچ‌ها حس دقیق قبلی را ندارد.
دلیلش کار اصلی شیارهای آج است. این شیارها آب را از زیر سطح تماس لاستیک بیرون می‌فرستند. وقتی عمق شیار کم شود، آب فرصت تخلیه پیدا نمی‌کند و یک لایه‌ی نازک بین لاستیک و آسفالت می‌ماند. به این پدیده آکواپلنینگ یا سُرخوردن روی آب می‌گویند. در آسفالت خشک، آج کم آن‌قدر خودش را نشان نمی‌دهد و همین باعث می‌شود خیلی از راننده‌ها دیر متوجه فرسودگی لاستیک شوند.
عدد ۱.۶ میلی‌متر مرز ایمنی رایج است. لاستیکی که عمق آجش به این عدد یا کمتر برسد، دیگر نباید استفاده شود. اگر در مناطق برفی رانندگی می‌کنید، بهتر است تعویض را زودتر و از حدود ۴ میلی‌متر در نظر بگیرید، چون آج کم در برف خیلی زودتر از جاده‌ی خیس چسبندگی‌اش را از دست می‌دهد.
| عمق آج | وضعیت لاستیک | چه کار کنیم؟ |
|---|---|---|
| بیشتر از ۵ میلی‌متر | سالم | بررسی دوره‌ای کافی است |
| ۵ تا ۳ میلی‌متر | قابل استفاده، با افت عملکرد در جاده‌ی خیس | آج را هر ماه بررسی کنید |
| ۳ تا ۱.۶ میلی‌متر | هشدار | تعویض را برنامه‌ریزی کنید |
| ۱.۶ میلی‌متر و کمتر | فرسوده | لاستیک را فوراً عوض کنید |
در هر لاستیک، کمترین عددی که اندازه می‌گیرید ملاک تصمیم است، نه میانگین. اگر وسط آج ۴ میلی‌متر باشد ولی لبه‌ی داخلی به ۲ میلی‌متر رسیده باشد، وضعیت لاستیک «هشدار» است.
اندازه‌گیری عمق آج با آج‌سنج (مرحله‌به‌مرحله)
آج‌سنج دقیق‌ترین ابزاری است که بیرون از تعمیرگاه می‌توانید برای اندازه‌گیری آج استفاده کنید. نتیجه را هم به‌صورت عدد میلی‌متری نشان می‌دهد و هم با رنگ. آج‌سنج‌های قلمی یک میله‌ی مدرج دارند که وقتی داخل شیار آج فشار داده می‌شود، عمق شیار را روی بدنه نشان می‌دهد. نوار سبز، زرد و قرمز روی همین میله هم کمک می‌کند بدون حفظ کردن عددها، وضعیت لاستیک را سریع تشخیص دهید.
- خودرو را روی سطح صاف پارک کنید و ترمز دستی را بکشید. برای لاستیک‌های جلو، فرمان را کمی بچرخانید تا به سطح آج راحت‌تر دسترسی داشته باشید.
- سنگ‌ریزه یا گل داخل شیار را پاک کنید تا میله تا کف شیار برسد.
- نوک سفید آج‌سنج را عمود بر سطح لاستیک داخل یکی از شیارهای اصلی بگذارید.
- بدنه‌ی فلزی را آرام فشار دهید تا لبه‌ی پایه کاملاً روی سطح آج بنشیند.
- آج‌سنج را بدون اینکه میله جابه‌جا شود بردارید و عدد و رنگ نمایش‌داده‌شده را بخوانید.
- عدد را با جدول بالا مقایسه کنید و همین کار را در نقطه‌های دیگر لاستیک تکرار کنید.
رنگ‌ها برای تشخیص سریع کافی هستند، ولی وقتی میله روی مرز دو رنگ قرار می‌گیرد، عدد میلی‌متری را ملاک بگذارید. یک نکته‌ی رایج هم این است که نوک آج‌سنج را روی برجستگی کوچک داخل شیار نگذارید. این برجستگی‌ها نشانگر سایش هستند و عدد کمتر از عمق واقعی نشان می‌دهند.
اگر برای کارشناسی یا سرکشی منظم لاستیک‌ها به ابزاری دقیق‌تر از سکه نیاز دارید، آج‌سنج لاستیک خودرو با رنج ۰ تا ۲۰ میلی‌متر و بدنه‌ی فلزی جیبی برای خودروی سواری، موتورسیکلت و کامیون کاربرد دارد.
کجای لاستیک را اندازه بگیریم؟
آج لاستیک تقریباً هیچ‌وقت یکنواخت ساییده نمی‌شود. برای همین، اندازه‌گیری در یک نقطه تصویر کاملی از وضعیت لاستیک نمی‌دهد. در عرض هر لاستیک، سه نقطه را اندازه بگیرید: شیار نزدیک لبه‌ی داخلی، شیار وسط و شیار نزدیک لبه‌ی بیرونی. بعد خودرو را کمی جلو یا عقب ببرید و همین سه نقطه را در دو یا سه جای دیگرِ دور لاستیک هم چک کنید.
این کار را برای هر چهار لاستیک و در صورت امکان برای زاپاس انجام دهید و کمترین عدد هر لاستیک را یادداشت کنید. اگر بین لبه‌ی داخلی و بیرونی یا بین وسط و دو طرف آج اختلاف واضحی دیدید، یعنی لاستیک نامتقارن ساییده شده است.
روش‌های دیگر اندازه‌گیری آج بدون آج‌سنج
اگر آج‌سنج در دسترس ندارید، سه روش دیگر هم برای بررسی آج وجود دارد. دقت این روش‌ها با هم فرق زیادی دارد. کولیس عدد میلی‌متری نسبتاً دقیقی می‌دهد، اما سکه و نشانگر سایش فقط نشان می‌دهند لاستیک تقریباً در چه وضعیتی است.
اندازه‌گیری آج لاستیک با کولیس
بیشتر کولیس‌ها در انتهای بدنه یک میله‌ی باریک دارند که با باز شدن فک‌ها بیرون می‌آید. این میله برای اندازه‌گیری عمق ساخته شده و می‌توانید از آن برای آج هم استفاده کنید. ابتدا فک‌ها را کاملاً ببندید تا کولیس روی صفر باشد. بعد انتهای بدنه را عمود روی سطح آج بگذارید و فک متحرک را آرام باز کنید تا میله‌ی عمق‌سنج به کف شیار برسد. عددی که روی کولیس خوانده می‌شود همان عمق آج است.
کولیس دیجیتال خواندن عدد را راحت‌تر می‌کند. در کولیس معمولی باید ورنیه را بخوانید که برای کسی که با آن کار نکرده کمی وقت‌گیر است. مهم‌ترین خطا در این روش کج نگه داشتن کولیس است. اگر بدنه دقیقاً عمود نباشد، عدد بیشتر از عمق واقعی نشان داده می‌شود.
تست آج لاستیک با سکه
در این روش، یک سکه را عمودی داخل شیار اصلی آج می‌گذارید و نگاه می‌کنید چه مقدار از آن داخل شیار فرو رفته است. اگر بخش زیادی از سکه بیرون بماند و لبه‌ی آج فقط کمی از حاشیه‌ی آن را بپوشاند، آج کم شده و باید با ابزار دقیق‌تری اندازه گرفته شود.
این روش فقط یک تخمین سرانگشتی است. عدد میلی‌متری نمی‌دهد و تشخیص مرز ۱.۶ یا ۳ میلی‌متر با آن عملاً ممکن نیست. برای اینکه بفهمید وضعیت لاستیک چطور است مفید است، اما برای تصمیم درباره‌ی تعویض یا برای کارشناسی خودرو کافی نیست.
نشانگر سایش آج (TWI) روی خود لاستیک
روی بیشتر لاستیک‌ها، داخل شیارهای اصلی برجستگی‌های کوچکی وجود دارد که به آن‌ها نشانگر سایش یا TWI می‌گویند. ارتفاع این برجستگی‌ها حدود ۱.۶ میلی‌متر است. جای آن‌ها را هم معمولاً با یک مثلث کوچک یا حروف TWI روی دیواره‌ی کناری لاستیک علامت زده‌اند.
تا وقتی سطح آج بالاتر از این برجستگی‌هاست، لاستیک هنوز به حد فرسودگی نرسیده است. وقتی سطح آج با نشانگر هم‌سطح شود، یعنی آج به ۱.۶ میلی‌متر رسیده و لاستیک باید عوض شود. این روش برای فهمیدن «تعویض فوری» مطمئن است، ولی هشداری برای مرحله‌ی قبل از آن، یعنی محدوده‌ی ۳ میلی‌متر، نمی‌دهد.
کدام روش دقیق‌تر است؟
انتخاب روش به این بستگی دارد که برای چه کاری آج را اندازه می‌گیرید. اگر فقط می‌خواهید سر بزنید ببینید لاستیک‌ها هنوز سالم‌اند، سکه یا نشانگر سایش کافی است. اگر می‌خواهید زمان تعویض را دقیق بدانید یا خودرویی را برای خرید کارشناسی می‌کنید، به عدد میلی‌متری نیاز دارید و فقط آج‌سنج و کولیس این عدد را می‌دهند.
| روش | دقت | سرعت | هزینه | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|
| آج‌سنج | بالا (عدد + رنگ) | چند ثانیه | کم | راننده، کارشناس، تعمیرگاه |
| کولیس | بالا (در صورت عمود نگه داشتن) | متوسط | کم تا متوسط | کسی که کولیس دارد و با آن کار کرده |
| سکه | پایین (فقط تخمین) | چند ثانیه | رایگان | بررسی سرانگشتی |
| نشانگر سایش (TWI) | فقط مرز ۱.۶ میلی‌متر | چند ثانیه | رایگان | تشخیص زمان تعویض فوری |
فرق آج‌سنج با کولیس بیشتر در راحتی کار است تا دقت. آج‌سنج برای همین کار ساخته شده، پایه‌اش خودبه‌خود روی سطح آج صاف می‌نشیند و رنگ‌ها خواندن نتیجه را ساده می‌کنند. کولیس ابزار چندکاره‌ای است که اگر درست نگه داشته شود، همان دقت را دارد.
سایش نامتقارن آج چه چیزی را نشان می‌دهد؟
اندازه‌گیری آج در چند نقطه، علاوه بر اینکه زمان تعویض را نشان می‌دهد، می‌تواند علت فرسودگی زودرس لاستیک را هم معلوم کند. لاستیکی که درست باد شده و جلوبندی خودرو تنظیم است، تقریباً یکنواخت ساییده می‌شود. هر الگوی دیگری معمولاً یک علت مشخص دارد.
| الگوی سایش | علت محتمل |
|---|---|
| وسط آج بیشتر از دو لبه ساییده شده | باد لاستیک بیش از حد |
| هر دو لبه بیشتر از وسط ساییده شده | باد لاستیک کمتر از حد |
| فقط لبه‌ی داخلی یا فقط لبه‌ی بیرونی ساییده شده | به‌هم‌خوردگی تنظیم فرمان (جلوبندی) |
| سایش لکه‌ای و موج‌دار در دور لاستیک | فرسودگی کمک‌فنر یا بالانس نبودن چرخ |
دو مورد اول را خودتان می‌توانید با تنظیم باد لاستیک برطرف کنید. فشار باد را هر چند هفته یک بار و وقتی لاستیک سرد است با یک گیج فشار سنج باد لاستیک چک کنید و به عددی که خودروساز روی برچسب ستون در یا داخل درِ باک نوشته برسانید. دو مورد بعدی را تعمیرگاه باید با تنظیم فرمان، بالانس چرخ یا بررسی کمک‌فنرها برطرف کند. اگر علت را برطرف نکنید، لاستیک نو هم به همان شکل ساییده می‌شود.
بررسی آج لاستیک در کارشناسی خودروی دست‌دوم
در کارشناسی خودروی دست‌دوم، آج لاستیک دو چیز را نشان می‌دهد: هزینه‌ای که خریدار احتمالاً به‌زودی باید بپردازد و سرنخی از وضعیت جلوبندی خودرو. اگر عمق آج هر چهار لاستیک زیر ۳ میلی‌متر باشد، خریدار باید هزینه‌ی یک دست لاستیک نو را در قیمت حساب کند. اما سایش نامتقارن مهم‌تر از عمق است. ساییدگی شدید یک لبه، مخصوصاً وقتی فقط در یک چرخ دیده می‌شود، می‌تواند نشانه‌ی کج شدن قطعات جلوبندی باشد و ارزش دارد زیر خودرو هم با دقت بررسی شود.
یک نکته‌ی دیگر هم در کارشناسی مهم است. اگر خودرو کارکرد بالایی دارد ولی لاستیک‌هایش نو هستند، سال تولید لاستیک‌ها را از روی کد DOT دیواره بخوانید و الگوی سایش لاستیک زاپاس را هم ببینید. لاستیک نو ممکن است سایش نامتقارنی را که نشانه‌ی مشکل جلوبندی بوده پنهان کرده باشد.
برای اینکه بدانید جز آج‌سنج چه ابزارهای دیگری در کارشناسی لازم است، چک لیست ابزار کارشناسی خودرو را ببینید. مراحل بررسی قطعات جلوبندی و زیر خودرو را هم در مقاله‌ی بازرسی زیر خودرو در کارشناسی توضیح داده‌ایم.
سؤالات متداول
عمق آج لاستیک چند میل باید باشد؟
لاستیک نوِ سواری معمولاً حدود ۸ میلی‌متر آج دارد. زیر ۳ میلی‌متر عملکرد لاستیک در جاده‌ی خیس محسوس افت می‌کند و بهتر است تعویض را برنامه‌ریزی کنید. وقتی عمق آج به ۱.۶ میلی‌متر یا کمتر برسد، لاستیک باید فوراً عوض شود.
تست آج لاستیک با سکه دقیق است؟
نه. سکه فقط یک تخمین سرانگشتی می‌دهد و نشان نمی‌دهد آج دقیقاً چند میلی‌متر است. برای تصمیم درباره‌ی تعویض یا برای کارشناسی خودرو، از آج‌سنج یا کولیس استفاده کنید.
اگر آج لاستیک سالم باشد ولی لاستیک قدیمی باشد، باز هم باید عوض شود؟
بله. لاستیک با گذشت زمان سخت می‌شود و چسبندگی‌اش کم می‌شود، حتی اگر آج زیادی داشته باشد. توصیه‌ی رایج این است که لاستیک بعد از ۵ تا ۶ سال از تاریخ تولید عوض شود. تاریخ تولید را از چهار رقم آخر کد DOT روی دیواره بخوانید؛ برای مثال ۲۵۲۳ یعنی هفته‌ی ۲۵ سال ۲۰۲۳.
هر چند وقت یک بار باید آج لاستیک را اندازه گرفت؟
ماهی یک بار و قبل از سفرهای طولانی یا شروع فصل بارندگی. اگر آج به محدوده‌ی ۳ میلی‌متر رسیده است، فاصله‌ی بررسی‌ها را کوتاه‌تر کنید.
آج‌سنج برای موتورسیکلت و کامیون هم کاربرد دارد؟
بله. آج‌سنج‌های قلمی با رنج ۰ تا ۲۰ میلی‌متر برای لاستیک خودروی سواری، موتورسیکلت و کامیون قابل استفاده هستند. فقط حداقل عمق مجاز برای خودروهای سنگین ممکن است با خودروی سواری متفاوت باشد.
