کاربرد کاغذ PH در خودرو؛ pH مناسب ضدیخ چقدر است؟
مهم‌ترین کاربرد کاغذ PH در خودرو، تست سلامت ضدیخ (مایع خنک‌کننده موتور) است. ضدیخ سالم کمی قلیایی است و pH آن معمولاً بین ۸ تا ۱۱ قرار دارد. اگر این عدد به حدود ۷ یا کمتر برسد، یعنی ضدیخ اسیدی شده و دیگر نمی‌تواند از موتور در برابر خوردگی محافظت کند، پس باید تعویض شود.
برای تست کافی است وقتی موتور سرد است، یک نوار کاغذ PH سنج را ۱ تا ۲ ثانیه در ضدیخ فرو ببرید و رنگ آن را با جدول روی بسته مقایسه کنید. کل کار کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد و به هیچ دستگاهی نیاز ندارد. در ادامه توضیح داده‌ایم چرا pH ضدیخ اهمیت دارد، هر عدد چه معنایی دارد و کاغذ PH برای چه کارهایی مناسب نیست.
چرا pH ضدیخ اهمیت دارد؟
ضدیخ فقط برای جلوگیری از یخ زدن آب رادیاتور نیست. این مایع در تمام مسیر خنک‌کاری جریان دارد: از داخل بلوک سیلندر و سرسیلندر عبور می‌کند، گرما را به رادیاتور می‌برد، بخشی از آن وارد رادیاتور بخاری می‌شود و در بسیاری از خودروها از داخل اویل کولر (خنک‌کن روغن موتور) هم می‌گذرد. یعنی ضدیخ با تقریباً همه قطعات فلزی حساس موتور در تماس است.
ضدیخ نو حاوی مواد ضدخوردگی است که خاصیت کمی قلیایی به آن می‌دهند و از سطح فلزات محافظت می‌کنند. این مواد با گذشت زمان و کارکرد خودرو مصرف می‌شوند و ضدیخ به‌تدریج به سمت اسیدی شدن می‌رود. اگر گاز احتراق به‌خاطر خرابی واشر سرسیلندر وارد مدار خنک‌کاری شود، این روند خیلی سریع‌تر هم اتفاق می‌افتد.
ضدیخ اسیدی کم‌کم شروع به خوردن فلزات می‌کند و آسیبش اغلب وقتی دیده می‌شود که دیگر دیر شده است. خوردگی در سرسیلندر، واشر سرسیلندر یا بلوک سیلندر معمولاً به باز کردن موتور ختم می‌شود. اگر اویل کولر سوراخ شود، روغن و ضدیخ با هم مخلوط می‌شوند؛ هم موتور آسیب می‌بیند و هم رادیاتور بخاری و لوله‌ها چرب می‌شوند و گرمایش کابین مختل می‌شود. در خودروهای گیربکس اتوماتیک که خنک‌کن روغن گیربکس دارند، ورود ضدیخ به روغن گیربکس می‌تواند به قطعات مکانیکی و هیدرولیکی گیربکس آسیب جدی بزند.
به همین دلیل، اندازه‌گیری دوره‌ای pH ضدیخ یک تست ساده و ارزان است که جلوی تعمیرات بسیار پرهزینه را می‌گیرد.
pH (پی اچ) مناسب ضدیخ چقدر است؟
مناسب‌ترین pH برای ضدیخ، محدوده کمی قلیایی است: معمولاً بین ۸ تا ۱۱. ضدیخ نو معمولاً در بالای این محدوده قرار دارد و با گذشت زمان عددش پایین می‌آید. چیزی که اهمیت دارد، روند این کاهش است؛ یعنی باید بفهمید ضدیخ به مرز خنثی و اسیدی نزدیک شده یا نه.
| عدد pH | وضعیت ضدیخ | رنگ تقریبی نوار | اقدام |
|---|---|---|---|
| بیشتر از ۱۱ | غیرعادی | آبی تیره تا بنفش | بررسی آلودگی یا مواد اضافه‌شده |
| ۸ تا ۱۱ | سالم | سبز تا آبی | نیازی به تعویض نیست |
| ۷ تا ۸ | رو به ضعف | زرد مایل به سبز | تعویض در سرویس بعدی |
| کمتر از ۷ | اسیدی | زرد، نارنجی یا قرمز | تعویض فوری و بررسی علت |
رنگ‌های جدول تقریبی‌اند و بسته به سازنده کاغذ کمی فرق می‌کنند، پس همیشه با جدول روی بسته خودتان مقایسه کنید. محدوده دقیق سالم هم به نوع ضدیخ بستگی دارد؛ اگر سازنده ضدیخ یا خودرو عدد مشخصی اعلام کرده، همان را ملاک قرار دهید.
یک نکته مهم: اگر ضدیخ را تازه عوض کرده‌اید و بعد از مدت کوتاهی اسیدی شده، مشکل از خود ضدیخ نیست. اسیدی شدن سریع معمولاً نشانه ورود گاز احتراق به مدار خنک‌کاری است و باید سلامت واشر سرسیلندر بررسی شود. این کار با کیت تست واشر سرسیلندر انجام می‌شود.
طرز استفاده از کاغذ PH برای تست ضدیخ
هر بسته کاغذ PH معمولاً حدود ۱۰۰ نوار دارد. روی هر نوار چند خانه کوچک رنگی هست که به مواد شناساگر آغشته شده‌اند و در محیط‌های مختلف رنگ‌های متفاوتی می‌گیرند. جدول رنگی مقایسه هم روی خود بسته چاپ شده است.
- خودرو را خاموش کنید و صبر کنید تا موتور کاملاً سرد شود. هرگز درب رادیاتور یا منبع انبساط را وقتی موتور داغ است باز نکنید.
- درب منبع انبساط را باز کنید. اگر سطح ضدیخ پایین است، نمونه را از داخل رادیاتور بگیرید.
- یک نوار را از انتهای بدون رنگش بگیرید و فقط خانه‌های رنگی را حدود ۲ ثانیه در ضدیخ فرو ببرید.
- نوار را بیرون بیاورید، مایع اضافه‌اش را بتکانید و به اندازه زمانی که روی بسته نوشته شده صبر کنید.
- رنگ نوار را زیر نور سفید با جدول روی بسته مقایسه کنید و عدد pH را بخوانید.
چند اشتباه رایج می‌تواند نتیجه را خراب کند. اگر خیلی بیشتر از زمان گفته‌شده صبر کنید، نوار خشک می‌شود و رنگش تغییر می‌کند. زیر نور زرد یا در سایه، تشخیص سبز از زرد سخت است. اگر با دست خیس یا چرب به خانه‌های رنگی دست بزنید، نتیجه دیگر قابل اعتماد نیست. رطوبت هوا هم به نوارهای باقی‌مانده آسیب می‌زند، پس بعد از هر بار استفاده درب بسته را کامل ببندید.
رنگ‌های کاغذ PH را چطور بخوانیم؟
مقیاس pH از ۰ تا ۱۴ است. عدد ۷ یعنی خنثی، اعداد کمتر از ۷ یعنی اسیدی و اعداد بیشتر از ۷ یعنی قلیایی (بازی). هرچه عدد از ۷ دورتر باشد، خاصیت اسیدی یا قلیایی قوی‌تر است. این مقیاس لگاریتمی است؛ یعنی هر یک واحد اختلاف، حدود ۱۰ برابر تفاوت در شدت اسیدی یا قلیایی بودن را نشان می‌دهد. به همین دلیل، افت pH ضدیخ از ۹ به ۷ تغییر کوچکی نیست.
بیشتر نوارهای کاغذ PH یونیورسال چند خانه رنگی کنار هم دارند، نه یک خانه. هر خانه به شناساگر متفاوتی آغشته شده و در بخشی از مقیاس حساس‌تر است. برای خواندن درست، نباید فقط رنگ یک خانه را با جدول مقایسه کنید. باید ترکیب رنگ همه خانه‌ها را کنار هم ببینید و ستونی از جدول روی بسته را پیدا کنید که هر چهار رنگش با نوار شما یکی است. عدد بالای همان ستون، pH مایع است.
برای اینکه حس بهتری از این اعداد داشته باشید، شکل بالا، pH چند ماده آشنا را نشان می‌دهد: از مواد اسیدی مثل آبلیمو و سرکه، تا آب خالص در عدد ۷، تا مواد قلیایی مثل جوش شیرین و صابون. ضدیخ سالم در همان محدوده کمی قلیایی قرار می‌گیرد، نزدیک به جوش شیرین، نه در محدوده مواد به‌شدت قلیایی.
آیا با کاغذ می‌شود کیفیت روغن موتور را تست کرد؟
با کاغذ PH نه. کاغذ PH فقط در مایعات پایه‌آبی مثل ضدیخ، آب رادیاتور یا محلول‌ها کار می‌کند. روغن موتور پایه‌آبی ندارد، برای همین شناساگرهای روی نوار با آن واکنش درستی نشان نمی‌دهند و عددی که می‌بینید قابل اعتماد نیست. روغن موتور هم یک ذخیره قلیایی دارد (به آن TBN می‌گویند) که با کارکرد کم می‌شود، اما اندازه‌گیری آن فقط در آزمایشگاه ممکن است.
اما اگر منظورتان از «تست روغن با کاغذ» روش قدیمی تعمیرکارهاست، آن روش وجود دارد و اسمش «تست لکه روغن» است. در این روش، یک قطره روغن گرم را از گیج روغن روی یک کاغذ سفید جاذب، مثل کاغذ صافی یا دستمال کاغذی ضخیم، می‌چکانند و چند ساعت صبر می‌کنند تا روغن پخش شود. اگر لکه یکنواخت و روشن پخش شده باشد، روغن هنوز خاصیت پاک‌کنندگی خود را دارد. اگر مرکز لکه سیاه و غلیظ باشد و مرز مشخصی با اطرافش داشته باشد، روغن پر از دوده و رسوب شده و وقت تعویض آن رسیده است. هاله شیری یا حاشیه نامنظم دور لکه هم می‌تواند نشانه ورود آب یا ضدیخ به روغن باشد.
این تست فقط یک بررسی اولیه و تقریبی است و جای آنالیز آزمایشگاهی روغن را نمی‌گیرد. اما در کارشناسی خودرو، کنار تست pH ضدیخ، تصویر خوبی از وضعیت کلی موتور می‌دهد. برای روغن ترمز هم روش جداگانه‌ای لازم است، چون مشکل اصلی آن جذب رطوبت است و با دستگاه تست روغن ترمز اندازه‌گیری می‌شود.
سوالات متداول
هر چند وقت یک‌بار باید pH ضدیخ را تست کرد؟
بهتر است در هر سرویس دوره‌ای خودرو، یا دست‌کم سالی دو بار قبل از زمستان و تابستان، pH ضدیخ را تست کنید. هنگام کارشناسی خودروی کارکرده هم این تست را حتماً انجام دهید، چون وضعیت نگهداری سیستم خنک‌کاری را نشان می‌دهد.
نسبت مناسب آب و ضدیخ چقدر است؟
در شرایط معمول، آب و ضدیخ به نسبت مساوی (۵۰ به ۵۰) مخلوط می‌شوند. در مناطق سردسیر می‌توان سهم ضدیخ را تا ۷۰ درصد بالا برد که پایین‌ترین نقطه انجماد را ایجاد می‌کند. اما بیشتر از ۷۰ درصد ضدیخ، مقاومت در برابر یخ‌زدگی را کم می‌کند.
اگر ضدیخ اسیدی شده، می‌شود فقط ضدیخ نو به آن اضافه کرد؟
توصیه نمی‌شود. اضافه کردن ضدیخ نو، ضدیخ اسیدی را فقط رقیق می‌کند و مواد ضدخوردگی مصرف‌شده را برنمی‌گرداند. بهتر است مدار خنک‌کاری کامل تخلیه و شستشو شود و بعد ضدیخ نو ریخته شود.
کاغذ PH با کاغذ تورنسل چه فرقی دارد؟
کاغذ تورنسل (لیتموس) فقط نشان می‌دهد مایع اسیدی است یا بازی. کاغذ PH یونیورسال عدد تقریبی pH را در بازه ۰ تا ۱۴ هم مشخص می‌کند. برای تست ضدیخ به عدد نیاز دارید، پس کاغذ PH یونیورسال مناسب‌تر است.
آب رادیاتور بدون ضدیخ را هم می‌شود با کاغذ PH تست کرد؟
بله. ولی آب خالی مواد ضدخوردگی ندارد و حتی با pH مناسب هم از موتور در برابر خوردگی محافظت نمی‌کند. به همین دلیل، استفاده از مخلوط آب و ضدیخ همیشه بهتر از آب خالی است.
